«آتش در خرمن» نقد و بررسی شد

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، در این نشست، کارشناسان ضمن بررسی مؤلفه‌های ساختاری، زبانی و دراماتیک این رمان نوجوان، به کارکرد ادبیات مقاومت در بحران‌های هویتی نسل امروز پرداختند.

در ابتدای این نشست، سمیه جمالی، مجری و کارشناس برنامه، با اشاره به پیشینه درخشان این رمان گفت: کتاب آتش در خرمن از شاهکار‌های ادبیات دفاع مقدس نوجوانان است که در سال‌های پایانی جنگ برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی شد و اقتباس سینمایی موفقی نیز از آن ساخته شد. پرسش اساسی این است که ادبیات مقاومت دهه شصت چه پیشنهادی برای نوجوان نسل امروز دارد و چگونه توانسته پس از دهه‌ها، پیوند عاطفی و شناختی خود را با مخاطب حفظ کند؟

حسین فتاحی، نویسنده رمان «آتش در خرمن»، در سخنانی به چگونگی شکل‌گیری این اثر در سال‌های ابتدایی دفاع مقدس پرداخت و گفت: «در سال‌های ۶۱ و ۶۲، ما در مجله کیهان‌بچه‌ها احساس کردیم اخبار جنگ صرفاً برای بزرگسالان روایت می‌شود و کودکان و نوجوانان از درک عمیق آنچه بر کشور می‌گذرد بی‌بهره‌اند. با هزینه شخصی و با اتوبوس راهی جنوب شدم؛ از فاو تا سوسنگرد رفتم. در ورودی سوسنگرد مانع ورودم شدند. در قهوه‌خانه‌ای در همان حوالی، ساعت‌ها نشستم و به روایت‌های مردمی گوش دادم که از دل محاصره و مناطق اشغالی گریخته بودند. آنجا با نوجوانی از اهالی مالکیه آشنا شدم که نزدیک به دو ماه در روستای اشغال‌شده زیسته بود. جرقه اولیه رمان از دل همان روایت‌های زنده زده شد.»

وی با تبیین تم اصلی داستان افزود: روستای رحمان نمادی مینیاتوری از خوزستان اشغال‌شده است؛ خانه‌هایی که با تانک و لودر ویران شدند و محصولاتی که زیر چرخ‌های سنگین دشمن لگدمال گشتند. رحمان نوجوانی تنها و یتیم است، اما نشان می‌دهد یک انسان حتی با دست خالی و به مدد هوش، فطرت پاک و شناخت بوم خود می‌تواند در برابر غول متجاوز بایستد. پیام پایدار این کتاب برای نوجوانان امروز خودباوری است؛ اینکه اگر بحرانی در زندگی رخ داد، می‌توان از دل خاکستر آن ایستاد و پیروز شد.

فتاحی درباره انتخاب زاویه دید اثر نیز توضیح داد: ابتدا ۴۰ تا ۵۰ صفحه را با زاویه دید سوم‌شخص دانای کل نوشتم، اما روایت سنگین و مکانیکی شد. به توصیه و تجربه دریافتم که، چون رحمان در تنهایی مطلق میان گاومیش‌ها و دشت و دشمن به سر می‌برد و تردید‌ها و ترس‌های ملموس انسانی دارد، باید از زاویه دید اول‌شخص استفاده کنم تا فاصله‌ای میان خواننده و حس درونی قهرمان باقی نماند.

در ادامه نشست، محمد حمزه‌زاده، منتقد ادبی و نویسنده باسابقه، با تقدیر از انتشارات امیرکبیر و کتاب‌های شکوفه برای بازنشر منظم این اثر فاخر گفت: مفاهیمی همچون غیرت، شرف، مقاومت و حفظ خانه و کاشانه فراتر از زمان و تقویم‌اند. کاری که ادبیات انجام می‌دهد تاریخ‌نگاری نمی‌تواند؛ ادبیات ثبت مویرگی و جزئی‌نگرانه واقعیت است که آن را تبدیل به تجربه زیسته مخاطب می‌کند.

حمزه‌زاده با مقایسه تطبیقی رمان فتاحی با آثار جهانی اظهار داشت: در بازخوانی دوباره این اثر دریافتم که آتش در خرمن از کتاب‌های مطرحی، چون کودک‌سرباز دریایی به‌مراتب غنی‌تر و دست‌کم یک رده بالاتر است. دو ویژگی بنیادین این اثر را برجسته کرده است: نخست مردم‌شناسی دقیق (اتنوگرافی) شامل پوشش، روابط ایلیاتی، گویش، اقلیم و جغرافیا، آب‌وهوا، جانوران و بوم منطقه؛ و دوم قابلیت‌های دراماتیک فوق‌العاده که ظرفیت اقتباس‌های نمایشی و سینمایی کم‌نظیری دارد.

وی با یادآوری نقش پررنگ حسین فتاحی در کادرسازی ادبی در کیهان‌بچه‌ها و حوزه هنری تصریح کرد: جنگ ما هجومی غافلگیرکننده بود؛ مردم در حال پخت نان و رفتن به مدرسه بودند که تجاوز رخ داد. کتاب‌های دفاع مقدس در واقع کتاب زندگی‌اند نه ستایش مرگ. همچنین پرداخت هوشمندانه کتاب به چهره خائن و ستون پنجم (شخصیت طالب قهوه‌چی)، درسی هویت‌ساز برای امروز است تا نسل نو دریابد چگونه ضربه اصلی نه از رو‌به‌رو، بلکه گاه از پشت سر فرود می‌آید.

قاسمعلی فراست، نویسنده رمان شناخته‌شده «نخل‌های بی‌سر»، سومین سخنران نشست، به مؤلفه‌های فنی اثر پرداخت و بیان کرد: برای جذب نوجوان امروز دو رکن ضروری است: نخست تناسب موضوع با جهان ذهنی او و دوم شخصیت‌پردازی باورپذیر. نویسنده هوشمند، داستان را از نقطه آغاز زندگی و روزمرگی شروع می‌کند نه از میان آتش و خون. خواننده باید پیش از هر چیز رحمان را در زندگی عادی بشناسد تا تلخی ناگهانی تجاوز را حس کند.

فراست در تحلیل شخصیت‌های منفی داستان گفت: پرداخت شخصیت خائنی مانند طالب، یک خطابه یا شعار نیست؛ واقعیت تمام جنگ‌ها از دوره باستان تا نبرد‌های رسانه‌ای و ترکیبی امروز است. خائنان تاریخ هر بار در چهره‌ای ظاهر می‌شوند؛ دیروز با پای پیاده در تنگه‌ها و امروز با ارسال مختصات و تصویر. این کتاب حافظه تاریخی نوجوان را تقویت می‌کند و در عین حال، فرجام خفت‌بار خائن را در کمال ایجاز و بدون سیاه و سفید کردن مفرط به تصویر می‌کشد.

این نویسنده دفاع مقدس با نقل خاطره‌ای از نحوه نگارش رمان «نخل‌های بی‌سر» و حضور مستقیم در خطوط مقدم یادآور شد: تفاوت نویسندگانی، چون فتاحی در این است که از پشت میز ننوشتند؛ خاک جبهه و رنج مردم آواره را با چشم دیدند و با پوست‌واستخوان حس کردند. اثر اصیل تا زمانی که نفسِ صداقت در آن جریان دارد، برای نسل‌ها زنده خواهد ماند.

در پایان این برنامه، سخنرانان با تأکید بر لزوم تداوم انتشار و معرفی آثار کلاسیک و درخشان دفاع مقدس در قالب‌های نوین بصری، از تلاش انتشارات امیرکبیر و مؤسسه کتاب‌های شکوفه در پاسداشت ادبیات ناب کودک و نوجوان قدردانی کرده و بر رسالت خطیر ترویج کتابخوانی در میان نوجوانان معاصر تاکید کردند.