آذربایجان، کانون نهادسازی و عقلانیت سیاسی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز آذربایجان شرقی، بهرام سرمست امروز چهارشنبه در مراسم یکصد و بیستمین سالگرد صدور فرمان مشروطه در تبریز، با بیان اینکه در مرور ادبیات انقلاب مشروطه از رویکرد‌های مختلفی برخوردار هستیم اظهار کرد: گاه مناظرات نظری بسیار طولانی درباره مفاهیم، ریشه‌ها، علل، آسیب‌شناسی و شعار‌های محوری مشروطه انجام می‌گیرد و یکی از دستاورد‌های چنین همایش‌های علمی نیز واکاوی چالش‌هایی است که در مناظرات نظری مطرح می‌شود.

وی با بیان اینکه مشروطه آغاز دولت قانون‌مدار بود افزود: مشروطه در تغییر رژیم سیاسی خلاصه نمی‌شود، بلکه تغییر در منطق حکمرانی از حکمرانی فردی به حکمرانی نهادی است و این موضوع یکی از درس‌ها و پند‌های مهم مشروطه به شمار می‌رود.

سرمست با اشاره به جایگاه آذربایجان شرقی و تبریز در این نهضت گفت: نقش تبریز در مشروطه صرفا نظامی نبود، بلکه نقش نهادساز داشت. شکل‌گیری انجمن‌ها، توسعه آموزش نوین و مشارکت مردم نشان می‌دهد آذربایجان از نخستین کانون‌های شکل‌گیری جامعه مدنی محسوب می‌شود.

استاندار آذربایجان شرقی با اشاره به ارتباط مشروطیت با حکمرانی مطلوب اظهار کرد: امروزه ادبیات توسعه، کیفیت حکمرانی را با شاخص‌هایی مانند حاکمیت قانون و اثربخشی ارزیابی می‌کند و بسیاری از مطالبات مشروطه‌خواهان امروز در قالب همین شاخص‌ها در ادبیات حکمرانی دیده می‌شود.

سرمست با تاکید بر اهمیت نهادها گفت: نهاد‌ها مهم‌تر از افراد هستند و ما در آذربایجان شاهد نهاد‌های قهرمان‌پرور هستیم. در بحث انقلاب مشروطه، ذهن ما بیشتر به سمت ستارخان و باقرخان می‌رود، اما اگرچه این شخصیت‌ها مهم هستند، نهاد‌های قانونی و پارلمانی و شرایط اجتماعی بودند که آنها را پرورش دادند.

استاندار آذربایجان شرقی ادامه داد: شعار این همایش، بحث آزادی‌خواهی است و انقلاب مشروطیت را باید نقطه آغاز به رسمیت شناختن حقوق ملت در مقابل حاکمیت دانست. آزادی نه به معنای بی‌قانونی، بلکه به معنای صیانت از کرامت انسان، آزادی اندیشه و بیان و مشارکت مردم در مسائل اجتماعی است؛ قانون بدون آزادی و آزادی بدون قانون معنا ندارد.

وی با تأکید بر ضرورت توجه به تجربه تاریخی مشروطه اظهار کرد: امروز بیش از هر زمانی به گفت‌وگوی ملی، تقویت فرهنگ نقد مسئولانه، افزایش مشارکت، صیانت از حقوق شهروندی و تقویت اعتماد عمومی نیاز داریم چراکه استمرار مشروطیت بیش از یک قرن در ایران، در مسیر نهادینه‌سازی این مفاهیم بوده است.

وی افزود: جامعه به حاکمیت واحد، تقویت نهاد‌های تخصصی، شفافیت، مشارکت نخبگان، افزایش سرمایه اجتماعی و انسجام ملی نیاز دارد.

استاندار آذربایجان شرقی تاکید کرد: آذربایجان شرقی در ادامه سنت مشروطه، امروز نیز با تکیه بر سرمایه اجتماعی، پژوهشگران، بخش خصوصی، فرهنگ دینی و مشارکت اجتماعی سازمان‌های مردم‌نهاد می‌تواند همچنان در حکمرانی نوین پیشگام باشد.

محمدجواد حق شناس، مشاور وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نیز در این مراسم اظهار کرد: تبریز شهری است که در بسیاری از بزنگاه‌های تاریخ ایران تنها شاهد نبوده، بلکه خود بخشی از تاریخ‌سازی ایران بوده است.

وی ادامه داد: از روزی که تبریز به عنوان پایتخت در دوره صفوی انتخاب و آغازگر فصلی تازه در تاریخ ایران شد تا زمانی که این شهر برای حکومت قانون ایستاد، محاصره شد و جانفدا داد؛ از سال ۱۳۵۶ که در قیام به پا خواست تا امروز که در یک سال گذشته آماج حملات دشمن آمریکایی ـ صهیونیستی قرار گرفته است، همگی نشان می‌دهد تبریز فقط یک شهر نیست، بلکه یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری اراده تاریخی ایران است.

مشاور وزیر میراث فرهنگی با بیان اینکه برای فهم چرایی مشروطه نباید از ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ آغاز کنیم، گفت: پیش از آن، مشروطه به عنوان یک فکر و اندیشه طی چند دهه در ایران شکل گرفت که تبریز در آن جایگاهی برجسته داشت.

حق‌شناس اظهار کرد: دارالسلطنه تبریز و تجربه اقدامات دوره عباس‌میرزا و ارتباط با جهان جدید، به تدریج مفاهیم قانون، عدالت و ضرورت اصلاح حکومت را وارد فضای فکری ایران کرد و در این میان نام امیرکبیر و قائم‌مقام فراهانی جلوه می‌کند.

وی افزود: آنها مشروطه‌خواه نبودند، اما تلاششان برای سامان دادن به امور مالی، مبارزه با فساد و تقویت دولت، بخشی از همان روند تاریخی بود؛ بنابراین مشروطه را نباید حادثه‌ای ناگهانی دانست، بلکه ثمره چند دهه اندیشه اصلاح‌طلبی و اعتراض اجتماعی است.

وی گفت: عدالتخانه، قانون اساسی، متمم قانون اساسی، آزادی بیان و حقوق ملت، همگی حلقه‌های یک زنجیره حکومت قانون بودند و مشروطه در ایران تقلید از غرب نبود، بلکه جامعه ایرانی با تجربه فرهنگی و دینی خود با مفاهیم جدید مواجه شد.

مشاور وزیر میراث فرهنگی با اشاره به نقش علمای مشروطه اظهار کرد: آخوند خراسانی فقط حامی سیاسی مشروطه نبود، بلکه عالمی بزرگ، مدرس و مجتهدی صاحب نفوذ بود که به فساد، نابسامانی، استبداد و مداخله بیگانگان پیش از مشروطه هشدار داده بود. او، مشروطه را در تقویت دولت، حفظ استقلال و جلوگیری از خودکامگی می‌فهمید و در بخش اقتصادی نیز از تشکیل بانک ملی حمایت کرد.

حق‌شناس ادامه داد: استقلال اقتصادی، قانون، آموزش، مجلس و اصلاح حکومت، اجزای یک منظومه هستند و علامه نائینی نیز کوشید از منظر اندیشه دینی، ضرورت محدود شدن قدرت و مبارزه با استبداد را نشان دهد.

وی با طرح این پرسش که پس از ۱۲۰ سال از مشروطه چه آموخته‌ایم گفت: هیچ جامعه‌ای با تصویب قانون به حکومت قانون نمی‌رسد، بلکه زمانی قانون کارآمد است که نهاد‌های مسئول به آن پایبند باشند.

مشاور وزیر میراث فرهنگی اظهار کرد: ملتی که گذشته خود را نشناسد، بخشی از سرمایه هویتی خود را از دست می‌دهد؛ بنابراین لازم است مشروطه بیش از این بررسی شود، چرا که مشروطه میراث فکری، اجتماعی و سیاسی ایران معاصر است.